mali
Ali Farka Touré’yi Anarken
Samba Touré
Samba Touré Malili bir Blues adamı ve ülkesinde Nehrin Blues Adamı artık aramızda olmayan Ali Farka Touré’nin (1939-2006) himayesinde olmuş olan bir sanatçı. John Lee Hooker’ın Afrikalı versiyonu olarak tarihe geçen Ali Farka Touré ile sok sık ve yoğun turneye çıkan Samba üstadın yanında öğrendikleriyle birlikte kendi stilini geliştirdi. Geleneksel Mali müziğini Kuzey Amerika blues ritimleri ile harmanlayan gitaristin ortaya çıkarttığı tarz Songhai Blues klasmanına giriyor.
Tam bir müziksel patlama içeren “SONGHAI BLUES: Homage To Ali Farka Touré” albüm Samba’nın hocasına sunduğu bir şükransal ağıt. Bunu yaparken de çöl blues ritimlerine sahip çıkıp benimseyen Samba hocasının bıraktığı bayrağı başarıyla taşıyan birkaç sanatçı (bu sanatçıların arasında en çok ön plana çıkan ise hiç kuşkusuz Ali Farka Touré’nin oğlu Viex Farka Touré) arasında.
Samba Touré 1968 yılında dünyamıza adım attı ve gençliğinin büyük bir kısmını Dabi adlı bir köyde geçirdi. Birçok sanatçıda olduğu üzere genç yaşta müziği tutku ile bağlanan Touré köyündeki kısıtlı imkânlardan dolayı Mali’nin başkenti Bamako’ya yerleşti. O dönemde özellikle Zaire’den gelen gitar temaları üzerine yapılandırılan dans müziğine tutku ile bağlanan Samba içerisindeki yeteneği dışa vurmak niyetiyle bir gruba dâhil olup şarkı söyleyip gitar çalmaya başladı. Yoğun çalışmaları esnasında Ali Farka Touré’nin efsaneleşen müziği ile tanışan sanatçı, geleneksel Mali müziğini, çöl blues ritimleri ile evlendiren ve geniş kitlelere ulaştıran bu üstadın adımlarından gitmeye karar verdi. O zamana kadar Zaire müziği ile haşir neşir olan Samba keskin bir dönüş yaparak Ali Farka Touré’yi kendi imkânları içerisinde taklit etmeye başladı, tek amacı bir şekilde üstadın stilinde gitar çalabilmekti.
Şansa Samba’nın kapısını 1997 yılında çaldı zira Ali Farka Touré kendisini grubundan çalmak üzere davet etti. Böyle bir imkânı kaçırmayan Samba hemen evet dedi ve kendini bir anda üstat ile sahnede buldu. Turne esnasında gidilen yerlerde, arşınlanan yollarda üstat ile daha bir yakınlaşan Samba hocasının himayesinde stilini geliştirdi. Uzun turne tecrübesinden sonra Mali’ye dönen ekip Samba ile yollarını ayırdı zira sanatçı kendi solo kariyerine artık bir adım atmak istediğini belirtti. Yanına, sokou (bir nevi geleneksel viyolin) ustası Zoumana Tereta’yı, bas gitarist Oumar Barou Diallo’yu, cabalash virtüözü Hamma Sankaré’yi, davullarda kardeşi Bouri Touré’yi ve son olarak gnoni (dört telli yerel gitar) ve tamani (gelneksel konuşan vurmalı çalgı) çalan Djimé’yi alan Samba, Songhay dilinde yolculuk/ayrılık anlamına gelen “Fondo” adlı ekibi kurdu.
Birlikte “Songhai Blues: Homage To Ali Farka Touré” albümü kaydeden ekip Nijer Nehrinin kıyılarında var olan blues ezgilerini, Batı etkisi ile bezenmiş ritimlerin eşliğinde geleneksel Songhay temaları ile işleyerek dengeli bir harmanlama elde etti. Birçok Mali bestesi gibi Samba’nın sözleri de bizlere Mali’nin farklı sosyal, ahlaki ve eğitici yönlerini aktarıyor. Birçok kültürde olduğu üzere aile kavramı Mali kültüründe de çok önemli ve Samba bu kavramlara beklendiği gibi sokuluyor. ‘Foda Diakaïna’, adlı parçada Samba bir anane ve torun arasındaki birlikteliği Songhay dilinde biz dinleyenlere aktarıyor. ‘Tamani’ ve ‘Anbafo’, gibi Bambara yerel dilinde söylenen parçalarda Samba, Mali ve insanlarını yüceltici sözler ile müziğini süslüyor. Geri kalan parçalarda ise ağırlıkta bir dans ve coşku havası hâkim.
Elbette bir efsanenin yerini doldurmak kolay değil ve bir çoğu zaman imkânsız bir hayal zaten Samba Touré’nin de böyle bir amacı yok ama bu ilk çalışması olmasına rağmen Ali Farka Touré’nin adımlarından emin ve sağlam adımlarla ilerlediğini belirtmekte yarar var. Bunun en güzel yansıması sanatçının albümü kapattığı ‘Ali Farka’ adlı parçada yaşanıyor.
Parça Listesi
01 Anbafo (Bambara Dilinde)
Mali’nin farklı kültürlerini kucaklayan parça, farklı etnik toplulukların kendi hünerleri ve gelenekleri anlatılıyor. Sahip çıkılmadığında her şeyin yok olabileceğinin vurgulandığı parçada sorumluluk bilinci veriliyor.
02 Foda Diakaïna (Songhai Dilinde)
Bir anane ve torun arasındaki sevgi bağı dile getiriliyor.
03 Kaïri Kaïri (Songhai Dilinde)
Kadınların erkekleri kandırmak için kullandıkları marifetleri aktaran bir parça.
04 Bila (Songhai Dilinde)
Aileni dinlediğin sürece her şey yolunda olacak ve başına bir şey gelmeyecek şeklinde nasihatlerde bulunan bir parça.
05 Yawoye (Songhai Dilinde)
Bu geleneksel parça Tombouctou yöresine ait ve ağırlıkta kutsal tören ve düğünlerde çalınır.
06 Koye Ma (Songhai Dilinde)
Kankou Moussa adında çok zengin Malili bir kralı konu eden parça.
07 Baba Guitteye (Songhai Dilinde)
Baba Guitteye adlı bir kasabı konu eden parça, söz konusu kasabın çok yoğun çalışmasına rağmen önlüğünü bembeyaz lekesiz kalmasını anlatıyor.
08 Goye Kurya (Songhai Dilinde)
Emeksiz başarının olamayacağını aktaran bir parça.
09 Tamani (Bambara Dilinde)
Kol altında çalınan, Mali halkının mutluluğunu yansıtan Tamani adlı ufak geleneksel davulu konu eden bir parça.
10 Goye (Songhai Dilinde)
Fakirliğe karşı verilen savaşın müziksel yansıması. Samba burada Mali halkının çok fakir olmasının yanı sıra çok cesur olduğunu dile getiriyor.
11 Soumanako (Bambara Dilinde)
‘Alacakaranlık’ anlamına gelen Soumanko dünyaya gece çöktüğünde herkesin hak ettiğini bulduğunu anlatıyor.
12 Djandjo (Bambara Dilinde)
Bir güzel kadının yüreğini fethetmenin ne kadar zor bir emek olduğunu dile getiren parça, bir kadının kalbin, kazanmanın dünyayı fethetmekten daha zor olduğunu vurguluyor.
13 Ali Farka (Songhai Dilinde)
Ali Farka Touré’ye adanmış bir parça.
Samba Touré - Songhai Blues: Homage To Ali farka Touré
Habib Koite: Tanımadığımız En Önemli Malili Sanatçı
Şarkıcı ve gitarist Habib Koite yumuşak, melodik ve üstün ritimleri ile Mali’nin coğrafik ezgilerini uluslar arası platforma taşıyan en önemli sanatçıların arasında yer almasına rağmen ne yazık ki şu ana kadar hak ettiği uluslar arası konuma bir türlü gelemedi. Zira sanatçının günümüze kadar üretmiş olduğu çalışmaları konser performanslarına kıyasla hep arka planda kaldı. Oysa sanatçı ülkesi Mali’de bir milli kahraman zira çaldığı bilumum enstrümanların yanı sıra Mali’nin derinliklerinden gelen müziği icra ediyor olması herkesin gönlünü fethetmeye yetiyor. Fakat bir türlü sanatçının sahnedeki enerjisi ve vokalleri albümlerine yansıtılamadı ve bundan dolayı sanatçı uluslar arası medyada oldukça fazla eleştirildi. Ancak sanatçının altı yıl sonra gelen 2007 tarihli “Afriki” adlı kaliteli bir şekilde işlenmiş üçüncü çalışması bu kanıyı tamamıyla değiştirecek özelliğe sahip.
Babasının demiryolunda çalışmasından dolayı aslen Senegal’de doğan sanatçı bir yaşına gelmeden Mali’de Keyes’e (Senegal sınırında bir kasaba) taşındı. Burada iki yıl kaldıktan sonra tüm Koite sülalesi Mali’nin başkenti Bamako’ya taşındı. Bu şehir Habib Koite’nin büyüdüğü yer oldu. Mühendis olmak için eğitim gören sanatçı amcasının onda keşfettiği müzik kabiliyeti ve bunun üzerine yaptığı ısrarlar üzerine Bamako’daki Ulusal Sanat Enstitüsüne kaydoldu. Gençlik döneminde Bamako’da yer alan çoğu barda çalan sanatçı böylece Mali geleneksel müziğinin yanı sıra tüm Afrika kıtasından gelen ezgiler ile tanışma imkânı yakaladı. Aynı zamanda küreselleşme sonucu elbette rock, pop ve özellikle Latin ezgileri hayatına girdi. Tüm bu farklı tarzları kendi içerisinde süzerek özümseyen sanatçı böylece kendine özgü stilini oluşturmaya başladı.
Geleneksel ngoni enstrümanı gibi gitarı çalmaya başlayan genç Habib bu stili ile kısa zamanda özleşmeye başladı. Klasik gitar stilinden sıyrılan sanatçı her telin farklı bir ritim ile çalındığı bir stil geliştirerek hem geleneksel griot (yerel kabilelere ait müzik türü) hem de blues ve hatta Flâmenko ezgilerini çalabiliyor. Böylece tek bir gitar ile ortaya çıkarttığı müziksel skala oldukça geniş.
Zengin ve dipsiz bir müzik geleneğine, yöntemlerine ve stillerine sahip olan Mali’de müzik kariyerine atılan Habib kendine özgü gitar çalmasıyla hemen fark edilmeye başladı. Özellikle farklı stilleri bir araya getiren sanatçı önceden düşünülmeyen yaklaşım açılarıyla ve özellikle hayal gücü sayesinde yeni bir bütünsel Mali müziği yarattı. Aslında Habib’in müziğindeki dominant stil, Keyes kasabasındaki “danssa” adlı popüler ritim üzerine yapılandırılmış durumda. Danssa ise Mali’deki en kuvvetli, etkin ve antik ritim olan avcıların müziği olarak ta bilinen doso’ya dayanmakta.
Bir arayı gelecekte ve bir arağı geçmişten olan sanatçı ilk üretimini 1995 yılında “Muso ko” adı altında yayınladı. Bunu daha sonra sırasıyla “Ma Ya” (1999) ve “Baro” (2001) takip etti. 1Baro” adlı albüm sanatçının ilk uluslar arası çalışması olarak dünyaya açıldığı kapı oldu ve özellikle bu albümde yer alan Afro-Küba tarzındaki hit parçası ‘Cigarette Abana’ çok büyük ses getirdi. Sanatçı zamanla ve sağlam adımlarla Mali’nin diğer yıldızları Ali Farka Touré, Keletigui Diabate ve Toumani Diabate arasında yer almaya başladı.
Tüm dünyada 250 bin albüm satışı, yoğun konser zinciri ve Bonnie Raitt’in 2002 tarihli “Silver Lining” albümüne katkısı ile Habib Koite ve grubu Bamada 2001 tarihli albümleri “Baro” takip eden son altı yılı oldukça yoğun bir şekilde geçirdi. Çok az Afrikalı sanatçı Habib Koite kadar medya ilgisi yakalayabildi ve bundan dolayı ki Rolling Stones kendisini “Mali’nin en büyük pop yıldızı” olarak lanse etti. Yeni albümünde gitarist Mali’nin geniş farklı ritimsel yelpazesini başarıyla yansıtıyor.
Albümdeki parçalar her ne kadar Mali halkı için Bambana dilinde yazılmış olsa bile tüm dünya müziği severler bu ezgileri dinlemeye davet ediliyor. ‘Africa’ parçası çürük politikacılar, yıllardan beri süregelen savaşlar, fukaralık ve katliamları ile kıtaya bir eleştirisel bakışı yansıtıyor. Koite’ye göre Afrika halkı ya kendisine yardım edecek bir el bekleyecek ya da hemen kendi kendisine yardım edecek. Elbette sanatçı sadece politik şarkılar söylemiyor albümde birkaç tane de çok güzel aşk şarkısı yer alıyor. Özellikle genç bir kadının bir erkeği arzulamasının anlatıldığı ‘Fimani’ (Ufak Esmer) adlı parça çok büyüleyici. Devrimsel Mande melodisi ve melankolik sokou (geleneksel viyolin) tonu ‘Barra’ parçasını albümün en dikkat çekenleri arasına yerleştiriyor. Sanatçı ‘Nta Dima’ (Sana Onu Vermeyeceğim) adlı parçasında ise temel vurmalı ritimler ve farklı yöresel borazan enstrüman kullanımıyla geleneksel yaklaşımı bir adım ileriye taşıyor. Tüm bu yenilikler ve sanatçının eşsiz gitar hâkimiyeti bir araya gelince ortaya çıkan çalışma hiç kuşkusuz ritimsel atmosferde yeşeren melodik çiçekler gibi. Bu tanımımı en güzel yansıtan parça ise ‘Massake’.
Ekstra ritim, geleneksel enstrüman takviyesi ve Habib Koite’nin konser performansını albüme yansıtması, ülkemizde de satışta olan “Afriki”ye farklı bir ivme kazandırmış. Geleneksel ezgilerin her parçanın temeline akıllıca işlenmesi ve Koite’nin vokallerini bütünleyen kadın seslerinin takviyesi ile ortaya çok sıcak bir çalışma çıkıyor. Eskiden stüdyo teknolojisi ile keskin çıkışlı geleneksel enstrüman ritimleri “Afriki” albümünde olduğu gibi bırakılmış ve tüm hamlığı ile yansıtılıyor. Ngoni, balafon ve djembe geleneksel enstrümanlarının ezgilerinin kararlı ve kalıcı yapısı sanatçının repertuarındaki en önemli çalışmasını ön plana çıkartıyor. Sağlam bir akustik ses sentezine sahip olan albüm, ender duyulan aranjmanlar ile Koite’nin eşsiz gitarının ahengini yansıtmasının yanı sıra sanatçıyı uluslar arası bir statüye terfi ettiyor.
Her zaman sesini bir iletişim aracından çok, gruptaki ilave bir enstrüman olarak kullanan sanatçı böylece mesajını çok daha rahat dinleyiciye ulaştırıyor. Batının yardımı olmadan Afrika’nın her şeyin üstesinden gelebileceğine inanan sanatçı, bunu en son çalışması dahil olmak üzere tüm albümlerinde ikna edici sözler ile dile getiriyor. Amacı milyonlarca kişiye milyonlarca farklı diller ile ulaşıp herkesi bir araya getirmek. Bundan dolayı sendikalar gibi mesajını çok açık ve direkt sunuyor.
Batılaştırılmış melodilerden uzak ham Afrika ritimlerine sahip olan “Afriki” son zamanlarda Afrika pop müziğinin geldiği noktayı en önemli göstergesi. Yeni jenerasyona ufak bir pencere açmayı hedefleyen sanatçı eski melodileri yeni formlarda sunuyor. Habib Koite müziği ile Afrika’dan kopanları bir araya getirmeyi kendine hedef bilen mükemmel bir performansçı. Elbette bunu tek başına yapamayacağını biliyor fakat bu onun denemesini engellemiyor.
Mande Variations Toumani Diabaté
Toumani Diabaté "Mande Variations" Albüm Kapağı
Toumani Diabate Batı Afrika’nın 21 telli özgün kora enstrümanı dünya müzik haritasına yerleştireli neredeyse yirmi yıl oldu. Yetmiş bir kuşaktır müzisyen olan Diabate sülalesinin bir üyesi olan 1965 doğumlu Toumani Diabate, birçok albümde yer almasına rağmen 1988 tarihli ilk solo albümü “Kaira”dan sonra ikinci solo çalışması “The Mandé Variations” ile tekrar karşımızda. Kora maestrosu ilk solu çalışmasında antik Mali ezgilerinden oluşan folklorik repertuarını dünya müzik platformuna taşıdı ve herkesin koraya karşı duyarlılığını arttırdı. Bu yeni çalışmasında sanatçı kora tekniklerini geliştirerek daha derin ezgilere doğru yola çıkıyor. Albüm, Diabate’nin engin virtüözlüğünün bir yansıması olmasının yanı sıra yenilikçi düzenlemeleri ve çalma tetkikleri ile kora kalıplaşmış sınırlarından dışarıya taşıyor.
Toumani Diabate’nin nefes kesen kora tekniğinin en önemli unsuru birbirine örülerek işlenen bas, ana ritim ve melodi – adeta iki kora aynı anda farklı ritimlerde çalınıyormuş gibi. Oysa Toumani her şeyi tek bir kora ile hallediyor. Normalde dört farklı akorda (Tomora ba, hardino, sauta ve Tomora mesengo) sahip olan kora, Toumani sayesinde bu albümde beşinci akordu kulaklarımız ile tanıştırıyor. “Egyptian” (Mısırlı) adı verilen bu akort, bas ağırlıklı melankolik bir ritme sahip ve yeni albümün geneline hâkim. Özellikle açılış parçası ‘Si Naani’ bunun en güzel örneklerinden biri.
Toumani Diabaté’nin Symmetric Orchestra adlı ekibi ile kaydettiği bir önceki albümü 2006 tarihli “Boulevard de l’Independance,” Batı Afrika’nın efsanevi Mandé imparatorluğundan günümüze kadar gelmeyi başaran canlı, nahoş ve ritmik melodilerin bir orkestral yansımasıydı. Oysa yeni albümü sadece ve sadece kora üzerine yoğunlaşan bir çalışma. Bir albümden daha çok bir misyonu temsil eden “The Mande Variations”, Mali’nin asıl kültürel köklerini yansıtan bir müziksel serüven.
World Circuit şirketinin efsanevi yapımcıları Nick Gold ve Jerry Boys tarafından tek bir kayıtta kaydedilen albüm, sekiz eşsiz parçadan oluşuyor. Kora’yı daha önce duymadığımız bir organik tonda kaydeden ekip, stüdyonun tüm atmosferini albüme yansıtmış. Albüm boyunca Toumani Diabate’nin nefes alışından tutun, teller arasında geçişlerdeki sürtünmeleri bile duyabiliyorsunuz. Ustası Ali farka Toure’ye adadığı aynı adlı parçasında adeta bas vuruşlarındaki yankıları yaşıyorsunuz. Dinlendirici vuruşların yer aldığı ‘Elyne Road’ (Londra’da bir caddenin adı) ve ‘Ismael Drame’ adlı parçalarda sanatçı, yüce bir atmosfer yaratıyor. Çekici, yoğun ve hızlı ritimlerle akan, artık aramızda olmayan Senegalli kora ustası Kounding Cissoko’ya adanan aynı adlı parça, albümün en başarıları arasında. Ağırlıkta sakin bir yapıya sahip olan albüm tek agresifliğini ‘El Nabiyouna’ adlı parçada kısa bir süreliğine ortaya çıkarıyor. ‘Djourou Kara Nany’ adlı beste ise Batı stili folk ezgileri ile ayırt edilebilir seken ritimler arasında evliliğin ahengini yansıtan eşsiz bir çalışma. Ancak albümün en keyif veren parçası son sırada yer alan ve adını yine Londra’daki bir caddeden alan ‘Cantelovwes’, zira bu parçada Toumani kovboy filmlerinin en yücesi ‘The Good, The Bad and The Ugly’nin efsanevi Morricone melodisine bir gönderme yapıyor. Bunu yaparken adeta sanatçının bıyık altı gülümsemesini yaşıyorsunuz. Bir saatin üzerinde müziksel bir ahenk sunan albüm, Batı Afrika’dan Avrupa’ya kadar uzanan geniş teknik ve ses sentezlerinden yararlanmasıyla, sanatçının özgün bir duruşunu yansıtıyor.
Bu albüm Toumani’nin hakkıyla sahip olduğu unvanını pekiştiren, evine, köklerine yaptığı dönüşün bir kutlaması. Tek kişilik bir orkestrayı yöneten Toumani Diabate, gelişen, zengin duygusal melodi sentezleriyle dinleyenin kulağına sımsıkı asılıyor. Ne de olsa Toumani Diabaté bu, geçmiş kökleri, radikal çağdaş gelecek ile mükemmel harmanlayan bir müzik terzisi…
Tikabasamuzik Tumblr
